जगातील सर्वाधिक प्रदूषित देशात भारत सहाव्या स्थानी

पाकिस्तान प्रदूषणात पहिल्या स्थानी

नवी दिल्ली – जागतिक हवा गुणवत्ता अहवाल २०२५ नुसार भारत जगातील सहावा प्रदूषित देश आहे . उत्तर प्रदेशातील लोणी जगातील सर्वाधिक प्रदूषित शहर आहे सर्वात प्रदूषित देशात पाकिस्तान पहिल्या स्थानी आहे

जगातील सर्वाधिक प्रदूषित चार शहरात तीन शहरे भारतातील आहेत . यात उत्तर प्रदेशातील लोणी पहिल्या स्थानी , मेघालयातील बर्नीहाट तिसऱ्या स्थानी तर नवी दिल्ली चवथ्या स्थानी आहे .

‘वर्ल्ड एअर क्वालिटी रिपोर्ट, २०२५’ (World Air Quality Report, 2025) नुसार, हवेतील सूक्ष्म कणांच्या (fine particulate matter)—जो वायू प्रदूषणाचा एक प्रमुख घटक आहे—पातळीचा विचार करता भारत हा जगातील सहावा सर्वाधिक प्रदूषित देश ठरला आहे; तर उत्तर प्रदेशातील ‘लोनी’ हे शहर जगभरातील सर्वाधिक प्रदूषित शहर असून, दिल्ली चौथ्या क्रमांकावर आहे.’IQAir’ या स्विस हवाई गुणवत्ता तंत्रज्ञान कंपनीने प्रकाशित केलेल्या या अहवालाच्या आठव्या आवृत्तीमध्ये, १४३ देश, प्रदेश आणि क्षेत्रांमधील ९,४४६ शहरांमधील निरीक्षण केंद्रांतून प्राप्त झालेल्या माहितीचे (डेटाचे) विश्लेषण करण्यात आले आहे.

या अहवालानुसार, पाकिस्तान हा जगातील सर्वाधिक प्रदूषित देश असून, त्यानंतर बांगलादेश, ताजिकिस्तान, चाड आणि काँगो यांचा क्रमांक लागतो; तर भारत या यादीत सहाव्या स्थानावर आहे.जगभरातील दहा सर्वाधिक प्रदूषित शहरांच्या यादीमध्ये, पाच शहरे भारताची आहेत—ती म्हणजे लोनी, बायर्निहाट, दिल्ली, गाझियाबाद आणि उला.”जगातील २५ सर्वाधिक प्रदूषित शहरे ही केवळ भारत, पाकिस्तान आणि चीन या देशांमध्येच स्थित आहेत; विशेष म्हणजे, या यादीतील पहिल्या चार सर्वाधिक प्रदूषित शहरांपैकी तीन शहरे भारतातच आहेत.

भारतातील ‘लोनी’ हे शहर सर्वाधिक प्रदूषित शहर ठरले असून, तिथे PM2.5 कणांच्या वार्षिक सरासरी घनतेची नोंद ११२.५ µg/m³ इतकी झाली आहे—ही पातळी २०२४ च्या तुलनेत जवळपास २३ टक्क्यांनी अधिक असून, जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) मार्गदर्शक तत्त्वांनी निश्चित केलेल्या मर्यादेपेक्षा २२ पटीने जास्त आहे,” असे या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.

या वर्षाच्या अहवालाची मागील वर्षाच्या अहवालाशी तुलना करता, ५४ देशांमध्ये PM2.5 च्या वार्षिक सरासरीत वाढ दिसून आली; ७५ देशांमध्ये घट झाली; दोन देशांमधील स्थिती अपरिवर्तित राहिली आणि १२ देश या वर्षाच्या माहिती संचात (डेटासेटमध्ये) नव्याने समाविष्ट झाले.”जागतिक शहरांपैकी केवळ १४ टक्के शहरांनीच जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) PM2.5 संदर्भातील ५ µg/m³ या वार्षिक मार्गदर्शक तत्त्वाचे पालन केले; मागील वर्षी हे प्रमाण १७ टक्के होते. केवळ तेरा देश/प्रदेशांनी WHO च्या PM2.5 च्या वार्षिक सरासरी मार्गदर्शक तत्त्वाचे पालन केले—ते देश म्हणजे फ्रेंच पॉलिनेशिया, पोर्तो रिको, यूएस व्हर्जिन आयलंड्स, बार्बाडोस, न्यू कॅलेडोनिया, आइसलँड, बर्मुडा, रियुनियन, अँडोरा, ऑस्ट्रेलिया, ग्रेनाडा, पनामा आणि एस्टोनिया,” असे या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.

हवामान बदलामुळे अधिकच तीव्र झालेल्या वणव्यांनी (जंगल आगींनी) २०२५ मध्ये जागतिक हवेची गुणवत्ता खालावण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. युरोप आणि कॅनडा मधून झालेल्या विक्रमी ‘बायोमास उत्सर्जनामुळे’ (जैविक घटकांच्या ज्वलनातून होणाऱ्या उत्सर्जनामुळे) सुमारे १,३८० मेगाटन कार्बन उत्सर्जनाची भर पडली.