नवी दिल्ली – सूर्यफूल तेलाचा जगातील सर्वात मोठा खरेदीदार असलेला भारत, पर्यायी वनस्पती तेलांचा पुरवठा सुरक्षित करण्यासाठी घाई करत आहे, कारण काळ्या समुद्राच्या प्रदेशातील हल्ल्यांमुळे आयातीत व्यत्यय येत आहे आणि कमी मान्सून पावसामुळे देशातील पिकांचे नुकसान होत आहे.
व्यापाऱ्यांच्या मते, रशिया आणि युक्रेन यांसारख्या प्रमुख उत्पादक देशांकडून होणाऱ्या मालवाहतुकीस ६० दिवसांपर्यंत विलंब होत आहे आणि किमतीही वाढत आहेत. त्यामुळे, आयातीतील ही तूट भरून काढण्यासाठी भारत आता दक्षिण अमेरिकेतील पुरवठादार आणि पाम व सोयाबीन तेलासारख्या पर्यायी तेलांकडे वळत आहे.
दक्षिण भारतातील म्हैसूर शहरातील वनस्पती तेलाची आयात आणि वितरण करणाऱ्या ‘एमके ॲग्रोटेक प्रायव्हेट लिमिटेड’चे संचालक मन्नन खान म्हणाले की, काळा समुद्र क्षेत्रातील हल्ल्यांचा “नक्कीच आमच्यावर परिणाम होत आहे.” त्यांनी सांगितले की, त्यांचे डझनभर मालसाठे (shipments), विशेषतः रशियातून येणारे, रखडले आहेत.
गेल्या महिन्यात काळा समुद्र क्षेत्रातील हिंसाचार वाढल्यामुळे कंपनीला आपला अर्धा सूर्यफूल तेलाचा पुरवठा अर्जेंटिनावरून मागवण्यास भाग पाडले गेले. खान हे ऑस्ट्रेलियन कॅनोला तेलाचाही पर्याय स्वीकारत आहेत; त्यांच्या कंपनीच्या एकूण आयात प्रमाणात याचा वाटा सध्या ३-४% आहे आणि तो आणखी वाढवण्याची त्यांची योजना आहे.
पुढील महिन्यात सुरू होणाऱ्या सणासुदीच्या काळात भारतातील वाढती मागणी पूर्ण करण्यासाठी या बदलाचा उपयोग होईल अशी अपेक्षा आहे. मात्र, यामुळे जागतिक वनस्पती तेलाच्या बाजारावरील ताण आणखी वाढू शकतो. हा बाजार आधीच ‘एल निनो’ (El Niño) आणि जैवइंधनाची (biofuel) वाढती मागणी यांमुळे पुरवठ्याच्या जोखमीचा सामना करत आहे; परिणामी ग्राहकांसाठी तेलाच्या किमती वाढण्याची शक्यता आहे.
‘सॉल्व्हेंट एक्स्ट्रॅक्टर्स असोसिएशन ऑफ इंडिया’च्या आकडेवारीनुसार, स्वयंपाक आणि जैवइंधनासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सूर्यफूल तेलाचा वाटा या वर्षाच्या पहिल्या सहामाहीत भारताच्या एकूण वनस्पती तेलाच्या आयातीपैकी सुमारे एक-पंचमांश इतका होता. यातील बहुतांश साठा — सुमारे १० लाख (१ दशलक्ष) टन — काळा समुद्र क्षेत्रातून आला होता.
युक्रेनने काळ्या समुद्रातील रशियाशी संबंधित जहाजवाहतूक पायाभूत सुविधा आणि जहाजांवर ड्रोन हल्ले तीव्र केले आहेत, ज्यामुळे मॉस्कोने या जलभागात नौकानयन करणे असुरक्षित असल्याचा इशारा दिला आहे. दरम्यान, बंदरे आणि लॉजिस्टिक्सच्या पायाभूत सुविधांवर रशियाचे क्षेपणास्त्र व ड्रोन हल्ले तीव्र झाल्याचे कारण देत, युक्रेनमधील सूर्यफूल तेलाच्या तिसऱ्या क्रमांकाच्या मोठ्या निर्यातदाराने गेल्या आठवड्यात आपले कामकाज थांबवले. अमेरिकेच्या कृषी विभागाच्या आकडेवारीनुसार, गेल्या हंगामात जागतिक सूर्यफूल तेल निर्यातीत या दोन देशांचा वाटा ६३% होता.
या व्यत्ययांमुळे या महिन्यात भारतातील सूर्यफूल तेलाच्या स्थानिक किमतींच्या निर्देशांकात ६% वाढ झाली आहे, ज्यामुळे पाम आणि सोया तेलाच्या तुलनेत सूर्यफूल तेलाच्या किमतीतील तफावत (प्रीमियम) वाढली आहे.
देशातील वनस्पती तेलाच्या प्रमुख खरेदीदारांपैकी एक असलेल्या ‘पतंजली फूड्स लिमिटेड’चे उपाध्यक्ष आशिष आचार्य यांच्या मते, आता मागणी पर्यायी तेलांकडे वळू लागली आहे. जुलैमध्ये पाम तेलाची आयात मासिक आधारावर सुमारे ४०% ने वाढून ७,००,००० टनांवर जाण्याची शक्यता आहे, तर सोया तेलाची आयातही सामान्य प्रमाणापेक्षा जास्त म्हणजे दरमहा ५,००,००० टन होण्याची अपेक्षा आहे, असेही त्यांनी नमूद केले.
दुसरीकडे, अधिकृत आकडेवारीनुसार, मान्सून सरासरीपेक्षा कमी राहिल्यामुळे भारतातील स्वतःच्या तेलबियांच्या पेरणीवर परिणाम झाला आहे. याचा फटका उत्पादनाला बसण्याची आणि आयातीवरील देशाचे अवलंबित्व वाढण्याची शक्यता आहे. जागतिक वनस्पती तेल बाजारपेठ अनेक आघाड्यांवर पुरवठ्याच्या समस्यांचा सामना करत असतानाच ही परिस्थिती उद्भवली आहे; यामध्ये ‘सुपर’ एल निनोमुळे निर्माण झालेले उष्ण आणि कोरडे हवामान, तसेच जगातील सर्वात मोठे पाम तेल उत्पादक देश असलेल्या इंडोनेशिया आणि मलेशियामध्ये बायोडीझेलच्या वापराबाबतचे वाढलेले अनिवार्य नियम यांचा समावेश आहे.
