नवी दिल्ली – अल निनो चा प्रभाव पुन्हा वाढत असल्याचे दिसत असल्याने भारतावरचे मान्सूनचे ढग विरळ होत नाहीसे होत असल्याचे स्पष्ट झाले आहे त्यामुळे यापुढ्च्या काळात भारतात फारसा पाऊस पडणार नाही असे हवामान तज्ञांचे म्हणणे आहे .
भारतातील मान्सूनची अलीकडील तीव्रता काहीशी कमी होताना दिसत आहे; उपग्रहाद्वारे मिळालेल्या छायाचित्रांवरून देशाच्या मोठ्या भागांवर आणि अगदी बंगालच्या उपसागरावरही ढगांचे आच्छादन लक्षणीयरीत्या कमी झाल्याचे दिसून येत आहे.
हवामानातील या बदलामुळे अशी नवीन चिंता निर्माण झाली आहे की, अनेक आठवडे समाधानकारक पाऊस पडल्यानंतर आता ‘एल निनो’चा (El Nino) प्रभाव भारतीय मान्सूनवर पडण्यास सुरुवात झाली असावी.
सध्या, मध्य भारतावर असलेली कमी दाबाची प्रणाली (LPS) ही ढग आणि पावसाची निर्मिती करणारी मुख्य हवामान प्रणाली ठरत आहे. तिचा प्रभाव प्रामुख्याने देशाच्या मध्यवर्ती भागापुरता मर्यादित आहे, तर इतर अनेक मोठ्या भागांमध्ये मान्सूनची सक्रियता कमी होऊ लागली आहे.
यातील एक महत्त्वपूर्ण संकेत म्हणजे बंगालच्या उपसागरावरील ढगांच्या आच्छादनात झालेली घट; हा भाग भारतीय मान्सूनसाठी आर्द्रतेचा (ओलाव्याचा) मुख्य स्रोत आहे.
बंगालच्या उपसागरावरील संघटित ढगांच्या हालचालीत घट होणे हे भारतीय भूभागाकडे होणाऱ्या आर्द्रतेच्या प्रवाहातील कमकुवतपणा दर्शवू शकते, ज्यामुळे पाऊस आणणाऱ्या प्रणालींची निर्मिती आणि हालचाल मर्यादित होण्याची शक्यता असते.
मान्सूनचा अक्ष (monsoon axis) देखील दक्षिणेकडे सरकत आहे. या बदलामुळे पावसाचा सर्वाधिक सक्रिय पट्टा उत्तरेकडील मैदानी प्रदेशांपासून दूर जाण्याची शक्यता आहे, ज्यामुळे दिल्ली-एनसीआर (NCR), हरियाणा, पंजाब आणि उत्तर प्रदेशमध्ये पुन्हा प्रामुख्याने कोरडे हवामान निर्माण होऊ शकते.
काही विखुरलेल्या भागांत अजूनही पाऊस पडू शकत असला, तरी तो अल्पकाळासाठीच असेल अशी अपेक्षा आहे. काही ठिकाणी, विशेषतः दुपार आणि संध्याकाळच्या वेळी मध्यम स्वरूपाचा पाऊस पडू शकतो, परंतु या संपूर्ण प्रदेशात सध्या व्यापक पावसाची शक्यता नाही.
हवामानातील हे बदल अशा वेळी दिसून येत आहेत जेव्हा शास्त्रज्ञ आणि हवामान निरीक्षक पॅसिफिक महासागरातील ‘एल निनो’च्या स्थितीवर बारकाईने लक्ष ठेवून आहेत. ‘एल निनो’चा संबंध सामान्यतः वातावरणीय अभिसरणातील (atmospheric circulation) अशा बदलांशी असतो ज्यामुळे भारतीय उन्हाळी मान्सून कमकुवत होऊ शकतो किंवा त्यात व्यत्यय येऊ शकतो; अर्थात, प्रत्येक वेळी त्याचा प्रभाव वेगवेगळा असू शकतो.
