नवी दिल्ली – राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांनी मंगळवारी ‘वंदे मातरम’ विधेयकाला मंजुरी दिली, ज्यामुळे राष्ट्रीय गीताला राष्ट्रीय राष्ट्रगीताप्रमाणेच कायदेशीर संरक्षण मिळाले आहे.
संसदेने गेल्या महिन्यात ‘राष्ट्रीय सन्मानाचा अवमान प्रतिबंध (सुधारणा) विधेयक, २०२६’ मंजूर केले, ज्याद्वारे ‘राष्ट्रीय सन्मानाचा अवमान प्रतिबंध कायदा, १९७१’ मध्ये सुधारणा करण्यात आली. या कायद्याचा उद्देश ‘वंदे मातरम’ला ‘जन गण मन’ या राष्ट्रगीताप्रमाणेच वैधानिक संरक्षण देणे हा आहे.
राष्ट्रपतींच्या मंजुरीनंतर हे विधेयक आता कायदा बनले आहे. आता अशा गुन्ह्यांसाठी तीन वर्षांपर्यंतचा कारावास, दंड किंवा दोन्ही शिक्षा होऊ शकतात.
यापूर्वी, ‘राष्ट्रीय सन्मानाचा अवमान प्रतिबंध कायद्या’मध्ये राष्ट्रगीत (‘जन गण मन’) गाण्यास जाणीवपूर्वक प्रतिबंध करणे किंवा ते गीत गायले जात असलेल्या सभेत व्यत्यय आणणे यांवर बंदी होती.
अशा गुन्ह्यांसाठी तीन वर्षांपर्यंतचा कारावास, दंड किंवा दोन्ही शिक्षांची तरतूद होती, तर दुसऱ्यांदा आणि त्यानंतरच्या प्रत्येक गुन्ह्यासाठी किमान एक वर्षाच्या कारावासाची शिक्षा अनिवार्य होती. जुन्या कायद्यात राष्ट्रीय गीतासाठी (National Song) असे संरक्षण नव्हते.
“सध्या, राष्ट्रीय गीत म्हणून सन्मानित असलेल्या ‘वंदे मातरम’च्या गायनाचा अवमान रोखण्यासाठी कोणतीही विशिष्ट कायदेशीर तरतूद नाही. त्यामुळे, कोणत्याही व्यक्तीला राष्ट्रीय गीत गाण्यास जाणीवपूर्वक प्रतिबंध करण्यापासून किंवा ते गीत गायले जात असलेल्या सभेत व्यत्यय आणण्यापासून रोखण्यासाठी, संबंधित कायद्याच्या कलम ३ मध्ये सुधारणा करून त्यात राष्ट्रीय गीताचाही समावेश करण्याचा प्रस्ताव आहे, जेणेकरून अशा कृती शिक्षेस पात्र ठरतील,” असे विधेयकात नमूद करण्यात आले होते.
संविधान सभेचे अध्यक्ष डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी २४ जानेवारी १९५० रोजी असे जाहीर केले होते की, बंकिमचंद्र चटर्जी यांनी रचलेले आणि भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात ऐतिहासिक भूमिका बजावलेले ‘वंदे मातरम’ हे गीत ‘जन गण मन’ या राष्ट्रगीताइतकाच सन्मान आणि समान दर्जा प्राप्त करेल, असेही विधेयकात म्हटले आहे.
केंद्रीय गृह मंत्रालयाने सोमवारी सांगितले की, यावर्षी स्वातंत्र्यदिनाच्या कार्यक्रमात लाल किल्ल्याच्या तटबंदीवरून पहिल्यांदाच ‘वंदे मातरम’ गायले जाईल. या वर्षाच्या सुरुवातीला, केंद्रीय गृह मंत्रालयाने निर्देश दिले होते की, जेव्हा राष्ट्रगीत आणि राष्ट्रीय गीत (वंदे मातरम) एकाच वेळी वाजवले जातील, तेव्हा ‘वंदे मातरम’ची सर्व सहा कडवी प्रथम गायली जावीत.
२८ जानेवारी रोजी जारी केलेल्या एका आदेशात, गृह मंत्रालयाने राष्ट्रीय गीत गाण्याबाबतची पहिली नियमावली जाहीर केली. यात असे निर्देश देण्यात आले की, राष्ट्रपतींचे आगमन, राष्ट्रध्वज फडकवणे आणि राज्यपालांची भाषणे यांसारख्या अधिकृत कार्यक्रमांमध्ये ‘वंदे मातरम’ची सहा कडवी (ज्यांचा कालावधी ३ मिनिटे १० सेकंद आहे) गायली जावीत.
