वॉशिंग्टन – शास्त्रज्ञांना ‘गोंडवाना’ या प्राचीन भूभागाचे अवशेष सापडले आहेत आणि तो एक ‘सुपरकॉन्टिनेंट’ (महाखंड) होता, यावर त्यांनी आता शिक्कामोर्तब केले आहे. या शोधामुळे हे स्पष्ट झाले आहे की गोंडवाना हा प्रचंड मोठा भूभाग होता आणि पृथ्वीवरील एकूण जमिनीपैकी सुमारे ८० टक्के भाग त्याने व्यापला होता.
दक्षिण गोलार्धात ८० ते ५० कोटी वर्षांपूर्वी (८०० ते ५०० दशलक्ष वर्षे) त्याची निर्मिती झाली आणि पृथ्वीवरील गुंतागुंतीच्या (किंवा प्रगत) जीवसृष्टीच्या उदयामध्ये त्याने महत्त्वाची भूमिका बजावली.
बुधवारी (९ सप्टेंबर) ‘सायन्स ॲडव्हान्सेस’मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासानुसार, गोंडवानाच्या सीमांची पुनर्रचना करण्यासाठी २५,००० हून अधिक प्राचीन खडक गोळा करण्यात आले. आतापर्यंत असा समज होता की हा भूभाग पृथ्वीवरील जमिनीच्या दोन-तृतीयांश भागावर पसरलेला होता; परंतु आता असे समोर आले आहे की त्याने पृथ्वीवरील जमिनीचा जवळपास ८० टक्के भाग व्यापला होता.
पृथ्वीवर गुंतागुंतीच्या जीवसृष्टीचा उदय
सुमारे ५३.८ कोटी वर्षांपूर्वी (५३८ दशलक्ष वर्षे) झालेली ‘कॅम्ब्रियन स्फोट’ (कॅम्ब्रियन एक्सप्लोजन) नावाची घटना, ज्यामुळे पृथ्वीवर गुंतागुंतीच्या जीवसृष्टीचा उदय झाला, ती गोंडवानाच्या निर्मितीमुळेच शक्य झाली. अभ्यासकांच्या मते, यावरून हे सिद्ध होते की पृथ्वीच्या अंतरंगात घडणाऱ्या गुंतागुंतीच्या प्रक्रियाच आज आपल्या सभोवताली दिसणाऱ्या बहुतांश जीवसृष्टीच्या अस्तित्वाचे कारण ठरल्या आहेत. त्याआधी अब्जावधी वर्षे आपल्या ग्रहावर केवळ साधे सूक्ष्मजीव अस्तित्वात होते.
‘डीप-टाइम डिजिटल अर्थ’ (Deep-time Digital Earth) या आंतरराष्ट्रीय सहयोगातून हा शोध लावला गेला. या गटाने या प्रदेशातून हजारो ‘मॅग्मॅटिक’ खडक (ज्वालामुखीजन्य खडक) गोळा केले आणि त्यांच्या उत्पत्तीचा अभ्यास करण्यासाठी एक डेटाबेस तयार केला. हे खडक कधी आणि कुठे तयार झाले हे ओळखण्यासाठी या टीमने कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि इतर आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर केला. यामुळे त्यांना पृथ्वीवर अस्तित्वात असलेल्या इतर खंडांची पुनर्रचना करण्यासही मदत झाली.
जागतिक नकाशा तयार केल्यानंतर, त्यांना असे आढळले की लाखो वर्षांच्या भूगर्भीय हालचालींमुळे गोंडवानाचे तुकडे तुटून ग्रहावर विखुरले गेले होते. सॅमॅरियम आणि निओडिमियम या मूलद्रव्यांचे समस्थानिक गोंडवानाचे “ठसे” म्हणून समोर आले आणि ते नवीन खडकांमध्ये आढळले.कॉलिन्स यांनी “सॅमॅरियम-निओडिमियम समस्थानिक नकाशांना” एक ‘टाइम मशीन’ म्हटले, जे त्यांना भूतकाळात घेऊन जाते.
ते म्हणाले, “त्यांचे अवकाशीय स्वरूप आपल्याला ५० कोटी वर्षांपूर्वी तयार झालेला एक प्राचीन खंडीय भूभाग ओळखण्यास मदत करते.” कँब्रियन स्फोटापूर्वी पृथ्वी थंड होती. गोंडवानाला आकार देणाऱ्या भूगर्भीय प्रक्रियांमुळे ‘रिंग ऑफ फायर’ तयार झाले, जे वातावरणात मोठ्या प्रमाणात ज्वालामुखी वायू सोडते, ज्यामुळे ग्रहाचे तापमान वाढले.हा संघ डेटाबेसचा वापर करून या महाखंडाचा अधिक तपशीलवार नकाशा तयार करण्याची योजना आखत आहे आणि पृथ्वीशी संबंधित इतर रहस्ये उलगडण्याची आशा बाळगतो.
