टोकियो – क्युशू विद्यापीठाच्या कृषी विद्याशाखेतील प्राध्यापक र्युइची तात्सुमी यांच्या नेतृत्वाखालील संशोधकांनी एका अशा रेणूचा (molecule) शोध लावला आहे, जो स्नायूंच्या दुरुस्तीशी संबंधित एका महत्त्वाच्या संकेताचे रक्षण आणि बळकटीकरण करू शकतो. याचे निष्कर्ष २४ जुलै २०२६ रोजी ‘सायंटिफिक रिपोर्ट्स’ मध्ये प्रकाशित झाले.
वार्धक्य प्रक्रियेच्या तुलनेने सुरुवातीच्या काळातच सांगाड्याच्या स्नायूंचा ऱ्हास बऱ्याचदा सुरू होतो. कालांतराने, यामुळे स्नायूंची ताकद कमी होणे, उतींवर व्रण तयार होणे, स्नायूंच्या ऊतींमध्ये चरबी साचणे आणि ‘फास्ट-ट्विच फायबर्स’ (जे जलद आणि शक्तिशाली हालचालींसाठी आवश्यक असतात) कमी होणे यांसारख्या समस्या उद्भवू शकतात.
जेव्हा स्नायूंच्या ऊतींना दुखापत होते किंवा त्यांच्यावर यांत्रिक ताण पडतो, तेव्हा HGF (हेपॅटोसाइट ग्रोथ फॅक्टर) मुक्त होतो. त्यानंतर तो ‘सॅटेलाइट सेल्स’वरील (satellite cells) ‘c-Met’ रिसेप्टर्सना जोडला जातो; सॅटेलाइट सेल्स या स्टेम सेल्स असतात ज्या मानवी सांगाड्याच्या स्नायूंची देखभाल आणि दुरुस्ती करण्यासाठी जबाबदार असतात. हा संकेत पेशींना त्यांच्या निष्क्रिय अवस्थेतून बाहेर काढतो, ज्यामुळे त्या पेशींची संख्या वाढते, त्या परिपक्व होतात आणि खराब झालेले स्नायू तंतू (fibers) पुन्हा तयार करण्यास मदत करतात.
वृद्धत्वामुळे या दुरुस्ती यंत्रणेत व्यत्यय येऊ शकतो. या संशोधक गटाच्या मागील संशोधनात असे दिसून आले होते की, HGF मध्ये ‘नायट्रेशन’ (nitration) नावाची रासायनिक प्रक्रिया घडू शकते. या प्रक्रियेदरम्यान, प्रथिनांच्या (protein) Y198 आणि Y250 या दोन स्थानांवर ‘नायट्रो ग्रुप’ जोडला जातो. ही स्थाने त्याच भागात असतात जिथे HGF हा ‘c-Met’ शी जोडला जातो.
नायट्रेशनची प्रक्रिया झाल्यानंतर, HGF रिसेप्टरला प्रभावीपणे जोडू शकत नाही. संशोधक या खराब झालेल्या प्रथिनाची तुलना गंजलेल्या चावीशी करतात, जी तिच्या कुलपाला (lock) आता बसत नाही. कार्याची ही हानी वृद्ध व्यक्तींमधील स्नायूंची झीज आणि त्यांची पुनर्निर्मिती क्षमता कमी होण्यामागील एक मूळ कारण असू शकते.
“आपले वय वाढताना HGF पूर्णपणे नाहीसा होतोच असे नाही,” असे तात्सुमी स्पष्ट करतात. “त्याऐवजी, त्याची निर्मिती झाल्यानंतर त्यात रासायनिक बदल होऊ शकतात. यामुळे आम्हाला असा विचार सुचला की, प्रबळ अँटिऑक्सिडंट क्षमता असलेले एखादे संयुग (compound) HGF चे रक्षण करू शकेल का? हे रक्षण एकतर नायट्रेशन रोखून किंवा नायट्रेशनमुळे होणाऱ्या कार्यात्मक हानीची भरपाई करून केले जाऊ शकते.”(ब
